Абдуррауфи Фитрат (1886-1938)


Аҳвол ва осори Фитрат

Абдуррауфи Фитрат соли 1886 дар гузари Дастархончии шаҳри Бухоро ба дунё омадааст. Падари Фитрат – Абдурраҳим чун шахси тақводору маърифатманд писарашро барвақт ба мактаб дод ва соли 1899 ӯро ба мадрасаи Мири Араб гузошт. Фитрат аз овони наврасӣ ба осори Фирдавсиву Мирзо Бедил майлу рағбат пайдо кард. Ба таъбири устод Айнӣ, «Фитрат аз талабагони истеъдодноку аз ҳама фозили Бухоро ба шумор мерафт».

Абдуррауфи Фитрат аз оғози ҷунбишҳои равшанфикрон худро бо онҳо пайваст. Ӯ соли 1910 мадрасаро тарк гуфта, роҳи Истамбулро пеш гирифт ва он ҷо таҳсилро дар мадрасаи «Воизян» идома дод.

Асари нахустини А. Фитрат «Мунозара» ном дошта, соли 1910 дар Истамбул чоп шудааст. Асари мазкур «ба таври муҳовараи бухориён» навишта шудааст. Аз ин ҷост, ки Фитратро аз аввалин офарандагони насри нави тоҷикӣ донистаанд.

Асарҳои Фитрат, аз ҷумла, «Мунозара»-ро аз Истамбул ба Бухоро ба таври пинҳонӣ меоварданд. Ин асар ҳамон вақт ба забонҳои русӣ, ӯзбекӣ ва озарӣ тарҷума шуда, дастраси алоқамандон гардида буд.

Фитрат ба воситаи «Мунозара» мақсаду мароми ҳаракати ҷадидияро, ки таъсиси мактабҳои нав дар Бухоро ва атрофи он буд, муайян намудан хостааст. Асар унвони дигар ҳам дорад: «Мунозараи мударриси бухороӣ бо як нафар фарангӣ дар Ҳиндустон дар бораи макотиби ҷадида».

Дар асар шахси фарангӣ намояндаи усули таълими ҷадид буда, мударриси бухороӣ вакили мактаби кӯҳна мебошад. Шахси фарангӣ оқилу доно, сухандону нотиқ ва ҷаҳондида буда, аз мактаби нав, рӯзномаву маҷаллаҳои давр бохабар аст. Ин аст, ки суханҳои фарангӣ таъсирбахшу нишонрасанд. Масалан, ӯ дар ҷое изҳор медорад: «Бечора Бухорое, ки мисли Бӯалӣ, Форобӣ фарзандони рашид парваридӣ, ба чунин рӯзи сиёҳи бекасӣ нишаста, Бухорое, ки дамдамаи… шӯҳрати илму фазлаш бегонагонро ба иқрори шарофаташ маҷбур кардӣ, ба ин пояи ҷаҳл ва фалокат расида!!!»

Фитрат шеър ҳам менавиштааст ва дар ғазалу қасидаҳояш Миҷмар тахаллус доштааст. Китоби шеърҳои Фитрат – «Сайҳа» соли 1911 дар Истамбул чоп шудааст. Ин маҷмӯа ҳамагӣ 16 саҳифаро ташкил медиҳад. Ба он як таркиббанд ва панҷ ғазал шомил гардидаанд. Ба ин асари Фитрат устод С. Айнӣ чунин баҳо додааст: «Сайҳа» дорои ҳиссиёти баланди миллию ватандӯстӣ буда, ба хонандагон чун қувваи барқ таъсири сареъ ва қавӣ дошт». Инак, ба чор мисраъ аз таркиббанди «Ватани ман» таваҷҷӯҳ мекунем:

Бинмо саҳаре азми тавофи Ватани ман!

Аҳ-аҳ, чӣ Ватан, саҷдагаҳи ҷону тани ман!

Ҳам маъмани5 осоишу иззу шарафи ман,

Ҳам каъбаи ман, қиблаи ман, ҳам чамани ман!

Асари сеюми Фитрат, ки соли 1912 дар Истамбул чоп шудааст, «Баёноти сайёҳи ҳиндӣ» мебошад, ки дар он оид ба вазъияти илму сиёсат ва иқтисодиёти аморати Бухоро маълумот дода мешавад.

Абдуррауфи Фитрат як қатор шеъру мақолаҳои тоҷикиашро дар маҷаллаи «Ойина» ба табъ расондааст. Илова бар ин, Фитрат хоҳиши маорифпарварони Самарқанд – Абдулқодири Шакурӣ, Маҳмудхоҷаи Беҳбудӣ, Аҷзӣ, Сайидаҳмади Васлӣ, Шукруллоҳ Муин, Фахриддини Роҷӣ ва дигаронро ба инобат гирифта, соли 1912 барои толибилмони мактабҳои ҷадид «Мавлуди Шариф ё худ миръоти Хайрулбашар»-ро ҳамчун дастури таълимӣ менависад. Китоби мазкур соли 1914 дар Тошканд чоп мегардад. Ин достон аз муқаддима, 15 фасл ва хулоса иборат буда, дар он аз боби корномаи фавқулоддаи пайғамбари ислом Ҳазрати Муҳаммад (с) сухан меравад. «Мавлуди Шариф ё худ миръоти Хайрулбашар» дар баланд бардоштани ахлоқи маънавии ҷавонони имрӯзаи тоҷик саҳми муносиб мегузорад.

Фитрат соли 1914 аз Туркия ба ватан баргашт ва дар Бухоро чун нависанда ва ислоҳотхоҳ фаъолияти адабӣ ва инқилобиашро давом дод. Нависанда дар солҳои 1914 – 1916 асарҳое офарид, ки дар таърихи илму фарҳанги тоҷик мавқеи сазовор доранд. Соли 1915 Фитрат таҳти унвони «Мухтасари таърихи ислом» асари дигари таърихию таълимӣ офарид. Ин китоб аз муқаддима ва се қисм иборат буда, воқеаҳои солҳои 500 то 1465 мелодиро дар бар мегирад ва дар бораи аҳволи халқу давлатҳои бузурги дунё, вазъи зиндагӣ ва урфу одати мардуми Xазираи Араб, валодати Ҳазрати Муҳаммад (с), тарбия ва рӯзгори хусусӣ, ба пайғамбарӣ пазируфта шудани он Ҳазрат, покизагии ботину зоҳир, ахлоқи ҳамида, фаъолияту корнамоиҳои Расули Акрам, бинои масоҷид, табдили қибла, амри ҷиҳод, ҷангҳои машҳуртарин (Бадр, Уҳуд, Макка, Ҳусайн, Табук) ва васиятҳои пайғамбар маълумот медиҳад. Ин китоб низ барои мактабҳои усули ҷадид пешбинӣ шудааст.

Боз ду асари то инқилоби Октябр эҷод кардаи Фитрат – «Раҳбари наҷот» (1915) ва «Оила ё худ вазоифи хонадорӣ» (1916) аз нигоҳи мавзӯъ ва мӯҳтаво арзишноканд. «Раҷбари наҷот» асари бадеӣ ва фалсафӣ буда, аз 16 фасл иборат аст ва дар он масъалаҳои илму фарҳанги тоҷик дар ибтидои асри ХХ мавриди тасвир ва баррасӣ қарор гирифтаанд. Дар ин асар таъкид мешавад, ки инсон дар баробари босавод ва соҳиби илму дониш будан бояд қимати инсонии худро зоҳир карда тавонад. Нависанда манбаъҳои асосии саодати инсониро дар илму ақл дониста мегўяд:«Раҳбари саодати дунё илм аст», ё «Раҳбарияти саодати дорайн ақл аст».

Рисолаи «Оила ё худ вазоифи хонадорӣ» аз ду қиcм иборат буда, роҷеъ ба масъалаҳои тартибу низоми хонадорӣ ва вазифаҳои оила дар ҷомеа баҳс мекунад. Фитрат оиларо манбаи асосии пайдоиши қавму қабила ва халқу миллатҳо дониста гуфтааст: «Ташкили оила… иҷтимои аҳли байт, ба ибораи дигар, таъсиси хонадорӣ аввалин пояи маданияти банӣ – одам будааст».

Ҳамчунин, соли 1914 Фитрат «Мусулмонони дорурроҳат» ном асари нависандаи тотор И. Гаспаринскийро (1851-1914) ба тоҷикӣ тарҷума намуд, ки он аз қобилияти баланди забондонии нависанда дарак медиҳад. Фитрат забонҳои арабӣ, туркӣ, ӯзбекӣ, русӣ, англисӣ ва фаронсавиро хуб медонист ва ба баъзеи ин забонҳо асарҳо низ эҷод намудааст.

Умуман, мақоми пешазинқилобии Фитрат дар таърихи адабиёти нави тоҷик ҳамчун маорифпарвар назаррас мебошад. Баъд аз инқилоби Октябр, азбаски ҳукумати шӯроҳо дар Бухоро бо номи ӯзбек таъсис ёфт, баъзе аз адибони тоҷик ё хомӯш монданд, ё асарҳои хешро ба забони ӯзбекӣ навиштанд, ки дар ин ҷумла Фитрат ҳам буд. Фитрат, махсусан, солҳои 1918 – 1924, ки дар вазифаҳои маъмурӣ кор мекард, ба бисёр хатоҳои сиёсӣ ва миллӣ роҳ додааст…

Даст кашидан аз пантуркизм Нимаи дуюми солҳои бистум Фитрат боз ба эҷоди асарҳо ба забони тоҷикӣ шурӯъ кард. Аз ҷумла, барои саҳна «Шӯриши Восеъ»-ро (1927) офарид. Ҳамин айём дар рӯзномаву маҷаллаҳои тоҷикӣ чанде аз намунаҳои ашъор ва мақолаҳои Фитрат ба нашр расид. Ба қиссаи «Одина»-и Айнӣ пешгуфтор навишт. Рисолаи таърихиаш бо номи «Давраи ҳукмронии амир Олимхон» (1930) ва асари дигараш бо номи «Қоидаҳои забони тоҷикӣ» пайи ҳам чоп мешаванд.

Соли 1930 асари публитсистии ӯ таҳти унвони «Аморати Бухоро» чоп шудааст. Дар ин китоб моҳияти зиддихалқии хонадони Манғитияро фош месозад. Фитрат ният дошт, ки бо таълифи мақолаҳо оид ба забон ва адабиёти тоҷик, бо дарсгӯӣ ва таълифи китобҳои дарсӣ, бо суханрониҳои эътимодбахш дар конфронсу ҷамъомадҳои илмӣ назди халқи тоҷик аз нав эътибор пайдо намояд. Ҳамчунин, Фитрат дар «Арӯз ҳақида» ном асараш нуқсонҳои ғоявии худро эътироф кард.

Охирҳои умри Фитрат дар Тошканд гузаштааст. Адиб соли мудҳиши 1937 ҳабс шуда, соли 1938 дар маҳкамаи Тошканд парронда мешавад.

Дида шуд: 4


2020 SHOIR.TJ